انواع فرز و کاربرد هرکدام؛ از مینی فرز تا سنگبری و فرز انگشتی

انواع فرز در عمل به هشت گروه تقسیم می‌شوند: مینی فرز با صفحهٔ ۱۱۵ یا ۱۲۵ میلی‌متری برای برش و ساب عمومی فلز، فرز متوسط یا آهنگری با صفحهٔ ۱۸۰ برای کار سنگین روزانه روی فلز، فرز سنگبری با صفحهٔ ۲۳۰ برای برش عمیق سنگ و بتن، فرز انگشتی و مینیاتوری که به‌جای صفحه، سنگ یا فرز کوچک را در کولت می‌چرخانند، فرز شارژی، سنگ رومیزی، دستگاه پولیش و فرز نجاری که فقط اسمش با بقیه مشترک است. بازار به بیشتر این‌ها «سنگ فرز» یا «دستگاه فرز» می‌گوید و خرید اشتباه از همین اسم مشترک شروع می‌شود: کسی که رنگ خودرو را با مینی فرز پولیش می‌کند رنگ را می‌سوزاند، و نجاری که «فرز» سفارش داده، دستگاه برش آهن تحویل می‌گیرد.

مینی فرز؛ صفحهٔ ۱۱۵ و ۱۲۵ میلی‌متری

مینی فرز همان چیزی است که بیشتر مردم از کلمهٔ فرز در ذهن دارند: موتور داخل بدنهٔ دسته، گیربکس زاویه‌دار و صفحه‌ای که روی محوری عمود بر بدنه می‌چرخد. کارش برش پروفیل و میلگرد، ساب و پخ‌زدن جوش و برس‌کاری زنگ است. در مینی فرزهای برقی جهان‌بان توان ورودی از ۷۲۰ وات در GWS 7-125 شروع می‌شود و در GWS 19-125 CIE به ۱۹۰۰ وات می‌رسد؛ رزوهٔ محور مدل‌های بوش این بازه M۱۴ است.

۱۱۵ یا ۱۲۵ میلی‌متر؟

صفحهٔ ۱۱۵ برای برش پروفیل سبک و فضای تنگ مناسب‌تر است، اما دستگاه را لزوماً سبک‌تر نمی‌کند: GWS 9-115 و GWS 9-125 S بوش هر دو ۹۰۰ وات، دور متغیر ۲۸۰۰ تا ۱۱۰۰۰ و ۱٫۹ کیلوگرم وزن دارند و در مشخصات اصلی فقط قطر صفحه‌شان فرق دارد. صفحهٔ ۱۲۵ عمق برش بیشتری می‌دهد و برای کسی که فقط یک فرز نگه می‌دارد منطقی‌تر است. مینی فرز بوش GWS 14-125 S با ۱۴۰۰ وات، دور متغیر ۲۸۰۰ تا ۱۱۵۰۰ و وزن ۲٫۲ کیلوگرم نمونهٔ کارگاهی همین رده است.

دور ثابت یا دور متغیر

دومین فرق واقعی مینی فرزها تنظیم دور است. GWS 7-125 همیشه روی ۱۱۰۰۰ دور در دقیقه می‌چرخد و برای برش و ساب فلز همین کافی است. در GWS 14-125 S و GWS 19-125 CIE دور تا ۲۸۰۰ پایین می‌آید تا همان دستگاه برس سیمی و صفحهٔ سنباده را هم بی‌آنکه سطح بسوزد بگرداند. فقط برش دارید، تک‌دور ساده‌تر است؛ بین برش، برس‌کاری و پرداخت جابه‌جا می‌شوید، دور متغیر بگیرید.

فرز متوسط و فرز آهنگری؛ صفحهٔ ۱۸۰ میلی‌متری

«فرز متوسط» رده‌ای است که صفحه‌اش از مینی فرز بزرگ‌تر و از سنگبری ۲۳۰ کوچک‌تر است و «فرز آهنگری» اسم رایج همین رده در بازار است، هرچند بعضی فروشنده‌ها فرز ۲۳۰ را هم آهنگری می‌نامند. فرزهای آهنگری بوش جهان‌بان در این رده صفحهٔ ۱۸۰ میلی‌متری و توان ۲۲۰۰ و ۲۴۰۰ وات دارند. جایش کارگاهی است که فلز خوراک روزانه‌اش است: ساب گردهٔ جوش روی ورق ضخیم، پخ‌زدن لبهٔ ورق پیش از جوشکاری و برش نبشی و پروفیل در درب‌وپنجره‌سازی.

فرز آهنگری بوش GWS 2200-180H با ۲۲۰۰ وات صفحهٔ ۱۸۰ را با ۶۵۰۰ تا ۸۵۰۰ دور در دقیقه می‌چرخاند و ۵٫۲ کیلوگرم وزن دارد؛ بیش از دو برابر GWS 14-125 S. مدل GWS 2400-180 با ۲۴۰۰ وات تا ۸۵۰۰ دور می‌چرخد و راه‌اندازی نرم و حفاظت در برابر روشن‌شدن دوباره پس از قطع برق دارد. محدودیت واقعی این رده وزن است و کار بالای سر با آن زود دست را خسته می‌کند. مدل‌ها در دستهٔ فرز آهنگری کنار هم آمده‌اند.

فرز سنگبری؛ صفحهٔ ۲۳۰ میلی‌متری

فرز سنگبری بزرگ‌ترین فرز دستی است و وقتی سراغش می‌روید که عمق صفحهٔ کوچک‌تر کم بیاید: سنگ پلاک و جدول، بلوک، شیار کف و دیوار بتنی و مقاطع ضخیم فولادی. فرق عمق را عدد نشان می‌دهد: ماکیتا GA9020 با صفحهٔ ۲۳۰ تا ۶۸ میلی‌متر عمق می‌بُرد و مینی فرز ۱۲۵ میلی‌متری همان برند، GA5030R، روی ۳۵ میلی‌متر می‌ایستد. توان مدل‌های فرز سنگبری جهان‌بان ۲۲۰۰ تا ۲۸۰۰ وات و دور بی‌باری‌شان ۶۵۰۰ تا ۶۶۰۰ در دقیقه است.

۱۸۰ یا ۲۳۰؛ با توان برابر

GWS 2200-180H و GWS 2200-230 بوش هر دو ۲۲۰۰ وات‌اند و وزنشان نزدیک است: ۵٫۲ در برابر ۵٫۳ کیلوگرم. مدل ۲۳۰ روی ۶۵۰۰ دور کار می‌کند و عمق برش بیشتری دارد؛ مدل ۱۸۰ تا ۸۵۰۰ دور بالا می‌رود و در ساب فلز راحت‌تر کنترل می‌شود. قاعدهٔ عملی: کار اصلی فلز است، ۱۸۰؛ سنگ و بتن است، ۲۳۰.

GWS 2200-230 با سپر غبار GDE 230 FC-S بوش سازگار است؛ برای برش بتن در فضای بسته این را جدی بگیرید. بالای این رده سنگبری بوش GWS 30-230 B است: موتور بدون ذغال ۲۸۰۰ وات، وزن ۵٫۹ کیلوگرم، کنترل پس‌زدن که با گیرکردن صفحه موتور را قطع می‌کند، ترمز صفحه، راه‌اندازی نرم و حفاظت در برابر روشن‌شدن دوباره. این دستگاه برای سنگ، بتن و فولاد ساخته شده؛ روی سنگ و بتن صفحهٔ الماسه ببندید و روی فولاد صفحهٔ برش یا ساب فلز.

فرز انگشتی و فرز مینیاتوری؛ کولت به‌جای صفحه

فرز انگشتی صفحه نمی‌بندد؛ سنگ دم‌دار، فرز کاربایدی یا ابزار پرداخت را در کولت می‌گیرد و با دور بسیار بالا در یک نقطه می‌چرخاند. به همین دلیل به جایی می‌رسد که صفحهٔ مینی فرز واردش نمی‌شود: داخل قالب، لبهٔ سوراخ، ته شیار و درز جوش در گوشهٔ قطعه. کارش برداشتن مقدار کم ماده با دقت است، نه برش. عدد مهم این رده قطر کولت است، چون دم هر سنگ و فرزی که می‌خرید باید با آن بخواند.

فرز انگشتی بوش GGS 30 LS با ۶۵۰ وات ورودی و ۴۰۰ وات خروجی، دور متغیر ۷۰۰۰ تا ۳۳۰۰۰ دارد و دور را زیر بار ثابت نگه می‌دارد. کولت ۶ میلی‌متری همراهش است و کولت ۳ و ۸ میلی‌متری و ۱/۴ اینچ را هم می‌پذیرد که باید جداگانه تهیه شوند؛ قطر ابزار سنگ‌زنی روی آن نباید از ۲۵ میلی‌متر بگذرد. GGS 5 LS با ۵۵۰ وات، دور ۷۰۰۰ تا ۳۲۰۰۰ و کولت ۶ میلی‌متری کم‌توان‌ترین فرز انگشتی بوش این فهرست است. فرزهای انگشتی بوش را در دستهٔ فرز انگشتی کنار بقیهٔ خانواده پیدا می‌کنید.

گلوکوتاه یا گلوبلند

GGS 5 LS و GGS 28 LCE گردن کشیده دارند: فقط سر ابزار وارد عمق قطعه می‌شود و بدنهٔ موتور بیرون می‌ماند؛ GGS 28 LCE کولت تا ۸ میلی‌متر می‌پذیرد. بهای این دسترسی اهرم بلندتر است و لرزش سر سنگ در دست بزرگ‌تر حس می‌شود. اگر قطعه عمق ندارد، نسخهٔ گلوکوتاه کنترل بهتری می‌دهد.

فرز مینیاتوری؛ همان منطق در مقیاس کوچک

فرز مینیاتوری که بعضی فروشنده‌ها «مینی فرز قلمی» می‌نامند، نسخهٔ سبک همین ابزار برای حکاکی، برش قطعات کوچک و پرداخت در مدل‌سازی، جواهرسازی و تعمیرات است؛ با مینی فرز صفحه‌ای اشتباهش نگیرید. Dremel 3000-15 با ۱۳۰ وات، دور متغیر ۱۰۰۰۰ تا ۳۳۰۰۰ و وزن ۰٫۵۵ کیلوگرم در یک دست جا می‌شود و Dremel 4250-35 با ۱۷۵ وات دور را از ۵۰۰۰ تا ۳۵۰۰۰ تنظیم می‌کند. درمل برای کار ظریف است و فرز انگشتی ۵۵۰ واتی بوش برای پلیسه‌گیری جوش و پرداخت قالب فولادی.

فرز شارژی

فرز شارژی از نظر کار نوع جداگانه‌ای نیست؛ همان مینی فرز است با باتری. مدل‌های شارژی فهرست جهان‌بان مینی فرزهای بوش‌اند در دو پلتفرم: GWS 12V-76 روی باتری ۱۲ ولت با صفحهٔ ۷۶ میلی‌متری و محور M۵ صفحهٔ مخصوص خودش را می‌خواهد و مدل‌های ۱۸ ولت صفحهٔ ۱۱۵ یا ۱۲۵ و محور M۱۴ دارند. صفحهٔ ۱۸۰ و ۲۳۰ در این فهرست فقط در مدل‌های برقی آمده است.

شارژی روی داربست، در ساختمان بی‌برق و برای برش‌های کوتاه و پراکنده برنده است؛ برای ساب پیوسته و مقاطع ضخیم، برقی. انتخاب بین ۱۲ و ۱۸ ولت و نقش باتری را در راهنمای خرید مینی فرز شارژی باز کرده‌ایم و مدل‌ها در دستهٔ فرز شارژی آمده‌اند.

سنگ رومیزی

سنگ رومیزی تنها عضو این خانواده است که در دست نمی‌گیرید: روی میز کار پیچ می‌شود و قطعه را به سنگ می‌برید، نه سنگ را به قطعه. کارش تیزکردن مته، قلم، تیغهٔ رنده و قیچی باغبانی و پلیسه‌گیری قطعه بعد از برش است. سنگ رومیزی بوش GBG 35-15 دو سنگ ۱۵۰ میلی‌متری با پهنای ۲۰ میلی‌متر دارد؛ گرین ۲۴ برای برداشت سریع و گرین ۶۰ برای پرداخت و تیزکردن لبه. موتور القایی ۳۵۰ وات آن با ۳۰۰۰ دور در دقیقه می‌چرخد و ذغالی برای تعویض ندارد.

توان ۳۵۰ وات را با فرزهای دستی مقایسه نکنید؛ اینجا ثبات مهم است و GBG 35-15 با ۱۰ کیلوگرم وزن زیر فشار قطعه جابه‌جا نمی‌شود. تکیه‌گاه را همیشه نزدیک سنگ نگه دارید تا قطعه لای سنگ و تکیه‌گاه گیر نیفتد.

دستگاه پولیش

دستگاه پولیش ظاهری شبیه فرز دارد و در فهرست جهان‌بان هم زیر خانوادهٔ فرز آمده، اما منطقش برعکس است: دور کم و قابل کنترل می‌خواهد تا حرارت روی رنگ جمع نشود. مینی فرز تک‌دوری مثل GWS 7-125 همیشه ۱۱۰۰۰ دور می‌چرخد و مینی فرزهای برقی دور متغیر بوش هم از ۲۸۰۰ پایین‌تر نمی‌آیند، اما دستگاه پولیش بوش GPO 11-180 S با اسفنج ۱۸۰ میلی‌متری از ۹۰۰ دور برای پخش مادهٔ پولیش شروع می‌کند و برای برداشتن خط‌وخش تا ۳۸۰۰ دور بالا می‌رود. مینی فرز به ۹۰۰ دور نمی‌رسد و روی رنگ خودرو همین دور اضافه حرارت را در یک نقطه جمع می‌کند و رنگ را می‌سوزاند.

توان پولیش‌های برقی بوش در این فهرست ۹۵۰ تا ۱۱۰۰ وات است. GPO 950 با ۹۵۰ وات و ۲۱۰۰ دور بی‌باری، همراه اسفنج، دیسک پشتیبان، دستهٔ کمکی و آچار عرضه می‌شود. برای خش موضعی و لبه‌های بدنه، GPO 12V-77 روی باتری ۱۲ ولت با صفحهٔ ۷۷ میلی‌متری و دور ۶۰۰ تا ۲۲۰۰ جایی کار می‌کند که اسفنج ۱۸۰ تماس درستی نمی‌گیرد.

فرز نجاری (اورفرز)؛ هم‌نام، اما ابزاری دیگر

در زبان نجارها «فرز» یعنی اورفرز یا روتر و این ابزار ربطی به صفحهٔ ساینده ندارد. دم تیغهٔ برش چوب در کولت بسته می‌شود و کف دستگاه روی سطح کار می‌لغزد تا عمق برش ثابت بماند. کارش شیارزنی، گردکردن و پخ‌زدن لبه، جای لولا و قفل و برش با شابلون روی چوب، ام‌دی‌اف و تخته‌چندلاست؛ برای فلز و سنگ ساخته نشده.

در فرزهای نجاری بوش فهرست جهان‌بان توان از ۶۰۰ تا ۲۰۰۰ وات و کولت از ۶ تا ۱۲ میلی‌متر است. فرز مشتی GKF 600 با ۶۰۰ وات، ۳۳۰۰۰ دور، ۱٫۵ کیلوگرم و کولت‌های ۶ و ۸ میلی‌متری برای لبه‌زنی و کار سبک است. GOF 130 اورفرز غلافی ۱۳۰۰ وات است با دور ۱۱۰۰۰ تا ۲۸۰۰۰، کورس غلاف ۵۵ میلی‌متر و تیغهٔ شیارزنی تا قطر ۴۰ میلی‌متر. GOF 20-12 با ۲۰۰۰ وات، دور ۱۰۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰، کولت‌های ۸ و ۱۲ میلی‌متری و ۱/۲ و ۱/۴ اینچ و ۶٫۳ کیلوگرم وزن، ابزار کارگاه ثابت است. فرز مشتی و متعلقات این رده در دستهٔ فرز نجاری آمده‌اند.

مقایسهٔ انواع فرز در یک جدول

نوع فرز	کار اصلی	قطر صفحه یا کولت	توان در مدل‌های نام‌برده	دستهٔ مرتبط
مینی فرز	برش و ساب عمومی فلز، برس‌کاری	صفحهٔ ۱۱۵ و ۱۲۵ میلی‌متر	۷۲۰ تا ۱۹۰۰ وات	مینی فرز
فرز متوسط و آهنگری	ساب جوش و برش سنگین فلز	صفحهٔ ۱۸۰ میلی‌متر	۲۲۰۰ تا ۲۴۰۰ وات	فرز آهنگری
فرز سنگبری	برش عمیق سنگ، بتن و مقطع ضخیم	صفحهٔ ۲۳۰ میلی‌متر	۲۲۰۰ تا ۲۸۰۰ وات	فرز سنگبری
فرز انگشتی	پرداخت قالب، پلیسه‌گیری، جوش داخل شیار	کولت ۳ تا ۸ میلی‌متر	۵۵۰ تا ۶۵۰ وات	انواع فرز
فرز مینیاتوری	حکاکی، برش و پرداخت ظریف	—	۱۳۰ تا ۱۷۵ وات	فرز مینیاتوری
فرز شارژی	برش و ساب در ارتفاع و جای بی‌برق	صفحهٔ ۷۶ تا ۱۲۵ میلی‌متر	باتری ۱۲ و ۱۸ ولت	فرز شارژی
سنگ رومیزی	تیزکاری و پلیسه‌گیری	سنگ ۱۵۰ میلی‌متر	۳۵۰ وات	سنگ رومیزی
دستگاه پولیش	پولیش رنگ و خش‌گیری	اسفنج ۷۷ تا ۱۸۰ میلی‌متر	۹۵۰ تا ۱۱۰۰ وات؛ مدل شارژی ۱۲ ولت	پولیش
فرز نجاری	شیارزنی و لبه‌زنی چوب	کولت ۶ تا ۱۲ میلی‌متر	۶۰۰ تا ۲۰۰۰ وات	فرز نجاری

کدام فرز را بخرم؟

• برش پروفیل و میلگرد و ساب جوش سبک: مینی فرز ۱۲۵؛ اگر برس‌کاری و پرداخت هم دارید، دور متغیر.
• آهنگری روزانه و ساب جوش روی ورق ضخیم: فرز آهنگری ۱۸۰، کنار یک مینی فرز برای برش‌های سبک.
• برش سنگ، جدول، بلوک و شیار بتن: سنگبری ۲۳۰ با صفحهٔ الماسه و در فضای بسته با سپر غبار.
• پرداخت قالب و پلیسه‌گیری داخل سوراخ: فرز انگشتی؛ برای قطعهٔ عمیق، گلوبلند.
• حکاکی، مدل‌سازی و تعمیرات ریز: فرز مینیاتوری.
• داربست یا ساختمان بی‌برق: مینی فرز شارژی روی پلتفرم باتری‌ای که از قبل دارید.
• تیزکردن مته، قلم و تیغه: سنگ رومیزی، نه مینی فرز در دست.
• پولیش رنگ خودرو: دستگاه پولیش دور متغیر.
• شیار و لبهٔ چوب و ام‌دی‌اف: فرز مشتی برای لبه‌زنی سبک، اورفرز غلافی برای شیار عمیق‌تر.

ایمنی؛ قاعده‌هایی که در همهٔ انواع فرز مشترک است

• گارد سر جایش بماند. زاویه‌اش را طوری تنظیم کنید که جرقه و خرده از بدن دور شود؛ گارد تنها مانع میان شما و تکه‌های صفحهٔ شکسته است.
• دور مجاز صفحه کمتر از دور دستگاه نباشد. دور حک‌شده روی صفحه، سنگ انگشتی یا برس باید برابر یا بیشتر از بالاترین دور بی‌باری دستگاه باشد. در فرز انگشتی دور متغیر هم ملاک همین بالاترین دور است، نه عددی که روی ولوم گذاشته‌اید؛ برای GGS 30 LS یعنی ۳۳۰۰۰ دور. تنظیم دور برای کیفیت کار است، نه جبران ابزار کم‌دور.
• صفحه‌ای بزرگ‌تر از قطر مجاز دستگاه نبندید. صفحهٔ بزرگ برای دور کمتری ساخته شده است.
• هر صفحه برای کار خودش. صفحهٔ برش نازک فشار جانبی ساب را تحمل نمی‌کند و صفحهٔ الماسه برای مصالح است، نه فلز.
• تجهیزات حفاظتی. عینک یا شیلد صورت، گوشی محافظ صدا و در برش سنگ و بتن ماسک گردوغبار؛ لباس گشاد و موی باز نزدیک صفحهٔ دوار جایی ندارد.
• دو دست روی فرزهای بزرگ. فرز آهنگری و سنگبری را فقط با دستهٔ کمکی بسته‌شده کار کنید و قطعه را با گیره مهار کنید.

جزئیات بیشتر، از کلیدهای ایمنی تا دلایل شکستن صفحه، در راهنمای انتخاب و ایمنی کار با فرز آمده است.

سوالات متداول

فرز متوسط چیست و با مینی فرز چه فرقی دارد؟

رده‌ای است با صفحهٔ بزرگ‌تر از ۱۱۵ و ۱۲۵ و کوچک‌تر از ۲۳۰ که مدل‌های بوش آن در جهان‌بان ۱۸۰ میلی‌متری‌اند. توان این مدل‌ها ۲۲۰۰ و ۲۴۰۰ وات است و GWS 2200-180H با ۵٫۲ کیلوگرم بیش از دو برابر GWS 14-125 S وزن دارد؛ پس برای کار سنگین و پیوستهٔ فلز است، نه برش گاه‌به‌گاه.

انواع سنگ فرز را از روی چه چیزی تشخیص بدهم؟

از چیزی که روی محور بسته می‌شود. صفحهٔ ساینده روی محوری عمود بر بدنه یعنی مینی فرز، آهنگری یا سنگبری، با قطر ۱۱۵ و ۱۲۵، ۱۸۰ یا ۲۳۰ میلی‌متر. کولت به‌جای صفحه یعنی فرز انگشتی یا مینیاتوری، اسفنج یعنی پولیش و دو سنگ ثابت روی میز یعنی سنگ رومیزی.

فرز انگشتی را می‌شود جای مینی فرز به کار برد؟

نه، و برعکسش هم نه. فرز انگشتی سنگ کوچکی را با دور تا ۳۳۰۰۰ در یک نقطه می‌چرخاند و قطر ابزار سنگ‌زنی روی GGS 30 LS به ۲۵ میلی‌متر محدود است؛ برای برش پروفیل یا ساب سطح بزرگ ساخته نشده. مینی فرز هم با صفحهٔ پهنش به داخل قالب و سوراخ نمی‌رسد.

فرز نجاری هم جزو انواع فرز است؟

فقط در اسم. اورفرز با تیغهٔ برش چوب روی چوب و ام‌دی‌اف شیار و لبه می‌زند، صفحهٔ ساینده ندارد و روی فلز و سنگ کار نمی‌کند. نجاری که دنبال «فرز» است باید سراغ فرز نجاری برود، نه مینی فرز.

دستگاه فرز صنعتی تراشکاری همان فرز دستی است؟

نه. ماشین فرز صنعتی دستگاه ثابتی است که قطعه را روی میز می‌بندد و با تیغهٔ دوار چندلبه سطح و شیار دقیق می‌تراشد. فرزهای این راهنما ابزار دستی یا رومیزی‌اند.