انواع مته و کاربرد هرکدام؛ از مته فلز و همه‌کاره تا مته SDS چهارشیار و پنج‌شیار

انواع مته را باید با دو سؤال از هم جدا کرد: در چه جنسی سوراخ می‌کنید و دستگاهتان چه ابزارگیری دارد. برای فلز مته‌های فولاد تندبر HSS و نسخهٔ کبالت‌دارش، برای بتن با دریل چکشی مته‌های بتن نوک‌کاربید با ساق گرد، برای بتن با بتن‌کن مته‌های چهارشیار SDS-plus و پنج‌شیار SDS-max، برای کاشی مته‌های سرامیک، و برای کسی که نمی‌خواهد برای هر جنس یک مته بخرد، مته همه‌کاره. اشتباه رایج هم در همین دو سؤال است: مته فلز روی بتن در چند ثانیه می‌سوزد و مته SDS در سه‌نظام دریل معمولی درست بسته نمی‌شود.

انواع مته از روی ساق؛ اول ببینید دستگاهتان چه می‌گیرد

پیش از جنس نوک، ته مته را نگاه کنید. ساق مته تعیین می‌کند روی کدام دستگاه بسته می‌شود و این را هیچ تبلیغی عوض نمی‌کند.

• ساق گرد (CYL): در سه‌نظام سه‌فکی هر دریل برقی و دریل شارژی بسته می‌شود. مته‌های فلز، CYL-3 بتن، CYL-9 همه‌کاره و مته‌های سرامیک ساق گرد دارند. حرف CYL در نام مته‌های بوش از همین ساق استوانه‌ای آمده است.
• ساق شش‌گوش (HEX): هم در سه‌نظام می‌نشیند و هم در گیرهٔ یک‌چهارم اینچ پیچ‌گوشتی‌های ضربه‌ای. به گفتهٔ بوش، ساق شش‌گوش اتصال محکم‌تری در ابزارگیر می‌دهد و گشتاور را بهتر منتقل می‌کند.
• ساق SDS-plus (چهارشیار): ساق ۱۰ میلی‌متری با شیارهایی که در ابزارگیر بتن‌کن قفل می‌شوند. مته در ابزارگیر کمی جلو و عقب می‌رود تا ضربهٔ پیستون مستقیم به آن برسد.
• ساق SDS-max (پنج‌شیار): ساق ۱۸ میلی‌متری برای بتن‌کن‌های سنگین. مته و ابزارگیر این دو سیستم با هم عوض نمی‌شوند.

نام بازاری «مته چهارشیار» و «مته پنج‌شیار» هم از همین شیارهای ساق است، نه از شیارهای مارپیچ بدنه. پس «مته پنج‌شیار SDS-plus» عبارتی متناقض است: هر مته SDS-plus چهارشیار است و پنج‌شیار یعنی SDS-max. اگر جایی هر دو اسم کنار هم آمده بود، به سیستم ابزارگیر دستگاهتان نگاه کنید و ابعاد مته را ملاک بگیرید.

مته فلز؛ HSS-G، کبالت HSS-Co و PointTeQ

مته‌های فلز این بخش همه از فولاد تندبر یا HSS ساخته شده‌اند و فرقشان در نوع ساخت شیار، آلیاژ و هندسهٔ نوک است. هر سه را در دستهٔ مته فلز جهان‌بان کنار هم می‌بینید.

HSS-G؛ مته فلز همه‌روزه

G در HSS-G یعنی شیار مته از دل میلهٔ سخت‌شده سنگ زده شده است، نه نورد شده. نتیجه‌اش دقت ابعادی بهتر و لبهٔ برش تیزتر است. برای آهن ساختمانی، پروفیل، آلومینیوم، مس و برنج همین مته کافی است و ارزان‌ترین راه برای سوراخ تمیز در فلز معمولی است. مته HSS-G بوش در جهان‌بان هم تکی در قطر ۶ میلی‌متر هست و هم در بستهٔ ۵ عددی ۸ میلی‌متری.

HSS-Co؛ برای استیل و فولاد سخت

فولاد ضدزنگ زیر مته گرم می‌شود و سخت‌تر می‌شود و مته معمولی چند سوراخ بعد کند می‌شود. بوش مته‌های HSS-Co را با کبالت اضافه در آلیاژ و مخصوص سوراخ‌کاری استیل معرفی می‌کند؛ کبالت باعث می‌شود لبهٔ برش در دمای بالا سختی‌اش را نگه دارد. اگر کارتان ورق استیل، لولهٔ ضدزنگ یا قطعات سخت‌شده است، مته کبالت HSS-Co بوش ۶ میلی‌متر انتخاب درست است، با دور پایین و فشار یکنواخت. مته کبالت را برای آهن معمولی نخرید؛ در آن کار فرق محسوسی با HSS-G نمی‌بینید.

HSS PointTeQ و ست‌های مته فلز

PointTeQ سری مته فلز بوش با نوک خودمرکزیاب است: نوک ۱۳۵ درجه، شیار اکسید سیاه و استاندارد DIN 338. مزیت عملی‌اش این است که روی ورق صاف بدون سنبه‌زدن سُر نمی‌خورد و شروع سوراخ سریع است. این سری در جهان‌بان از ۳ تا ۱۰ میلی‌متر، تکی و در بسته‌های ۱۰ عددی هست.

اگر هر بار یک قطر لازم دارید، ست به‌صرفه‌تر است. ست ۱۹ عددی مته فلز بوش با کد 2607019437 مته‌های HSS با پوشش تیتانیوم‌نیترید (TiN) دارد و برای فولاد است؛ بوش استفاده از آن را در آلومینیوم توصیه نمی‌کند و ست ۲۵ پارچه از ۱ تا ۱۳ میلی‌متر، یعنی تا سقف سه‌نظام بیشتر دریل‌ها، را پوشش می‌دهد.

مته بتن برای دریل معمولی و چکشی؛ CYL-3

برای نصب رول‌پلاک در دیوار با دریل پیچ‌گوشتی شارژی چکشی یا دریل برقی چکشی، بتن‌کن لازم نیست؛ مته بتن با ساق گرد کار را می‌کند. CYL-3 مته بتن پایهٔ بوش است: نوک کاربید برای بتن و سنگ طبیعی، دو شیار U شکل برای بیرون‌ریختن پودر و ساق گرد برای سه‌نظام. بوش آن را برای دریل‌ها و دریل‌پیچ‌گوشتی‌های چکشی معرفی می‌کند. پرمصرف‌ترین سایزش در خانه CYL-3 با ابعاد ۶×۱۰۰ میلی‌متر است که با رول‌پلاک ۶ جور است.

محدودیتش را هم بدانید: ضربهٔ دریل چکشی از لرزش دو صفحهٔ دندانه‌دار است و در بتن سخت و میلگرددار زود کم می‌آورد. اگر روزی چند ده سوراخ در سقف بتنی دارید، مته نیست که مشکل دارد؛ دستگاه باید بتن‌کن باشد. این تفاوت را در راهنمای دستگاه کندن بتن با عدد ژول توضیح داده‌ایم.

مته همه کاره چیست؟ CYL-9 MultiConstruction

مته همه‌کاره یعنی یک مته که با همان نوک کاربید هم بتن و آجر را سوراخ کند و هم چوب، پلاستیک، ورق فلزی و آلومینیوم را. بوش برای CYL-9 و HEX-9 MultiConstruction این فهرست را می‌دهد: بتن، آجر، کاشی سرامیکی نرم، چوب، پلاستیک، ورق فلزی، آلومینیوم و مصالح چندلایه. کاربرد واقعی‌اش جایی است که چند جنس پشت هم‌اند: کابینتی که به دیوار آجری بسته می‌شود، یا رابیتسی که پشتش بتن است و نمی‌خواهید وسط کار مته عوض کنید.

یک نکته کار را خراب یا درست می‌کند: حالت دستگاه. بوش توصیه می‌کند در بتن، سنگ و آجر توپر ضربه را روشن کنید و در فلز، چوب، پلاستیک، آجر سفالی توخالی و کاشی فقط حالت دورانی بزنید. هر مته همه‌کاره‌ای که روی کاشی با ضربه کار کند، لعاب را ترک می‌دهد.

در دستهٔ مته همه کاره جهان‌بان قطرهای ۵ تا ۱۰ میلی‌متر هست و ۶ و ۷ میلی‌متر نسخهٔ بلند ۱۵۰ میلی‌متری هم دارند. برای جعبه‌ابزار خانه، مته همه‌کاره بوش CYL-9 قطر ۶ میلی‌متر اولین انتخاب است. همه‌کاره بودن یعنی در هیچ جنسی بهترین نیست: برای فلز ضخیم مته HSS سریع‌تر است و برای بتن مسلح مته SDS.

مته سرامیک و کاشی؛ نرم یا سخت

کاشی دیواری با لعاب نرم را می‌شود با مته سرامیک CYL-9 یا همان مته همه‌کاره سوراخ کرد. جهان‌بان مته سرامیک CYL-9 بوش را در قطرهای ۶ و ۸ میلی‌متر دارد. سرامیک کف و پرسلان سخت داستان دیگری است؛ نوک دولبهٔ معمولی روی آن سُر می‌خورد و داغ می‌کند.

برای کاشی سخت، بوش سری EXPERT HEX-9 HardCeramic را ساخته: نوک کاربید چندوجهی، نوک مرکزیاب و ساق شش‌گوش که هم در سه‌نظام دریل و هم در پیچ‌گوشتی ضربه‌ای بسته می‌شود. بوش آن را برای کاشی تا ۱۰ میلی‌متر ضخامت معرفی می‌کند و برای بلوک و دیوار پشت کاشی مناسب نمی‌داند. ست ۳ عددی مته سرامیک‌بر EXPERT HEX-9 HardCeramic با قطرهای ۵، ۶ و ۸ میلی‌متر و طول ۹۰ میلی‌متر همان سه سایز رایج رول‌پلاک را می‌دهد. وقتی کاشی سوراخ شد، دستگاه را به حالت ضربه ببرید و ادامهٔ مسیر در دیوار را با مته بتن بزنید.

مته SDS؛ چهارشیار SDS-plus و پنج‌شیار SDS-max

مته SDS فقط روی بتن‌کن بسته می‌شود؛ دریل معمولی و دریل‌پیچ‌گوشتی ابزارگیر SDS ندارند. فرق این مته‌ها با مته بتن ساق گرد فقط ساق نیست: نوک‌شان برای ضربهٔ پیستونی ساخته شده و در بتن مسلح دوام می‌آورد.

SDS-plus و سری 7X

SDS-plus ساق ۱۰ میلی‌متری دارد و ابزارگیر بتن‌کن‌های سبک است؛ مثلاً GBH 2-26 DRE بوش با همین ابزارگیر تا ۲۶ میلی‌متر در بتن سوراخ می‌کند. سری EXPERT SDS plus-7X بوش سر تمام‌کاربید چهارلبه دارد و به گفتهٔ سازنده وقتی به میلگرد می‌خورد، لازم نیست کار را متوقف کنید و جای سوراخ را عوض کنید. برای کسی که چند قطر رایج می‌خواهد، ست مته چهارشیار SDS Plus بوش EXPERT 7X نقطهٔ شروع خوبی است و مته‌های تکی در دستهٔ مته چهارشیار آمده‌اند.

SDS-max و سری 8X

SDS-max ساق ۱۸ میلی‌متری دارد و مخصوص بتن‌کن‌های سنگین مثل GBH 8-45 D است که تا ۴۵ میلی‌متر در بتن سوراخ می‌کنند. EXPERT SDS max-8X هم سر کاربید چهارلبه دارد و بوش آن را در قطرهای ۱۲ تا ۳۲ میلی‌متر و طول کاری تا ۸۰۰ میلی‌متر می‌سازد. مته ۳۲ میلی‌متری با طول کاری ۴۰۰، ۶۰۰ و ۸۰۰ میلی‌متر برای عبور لوله و کابل از دیوار و سقف ضخیم است. این مدل‌ها در دستهٔ مته پنج شیار SDS Max هستند.

مته پروانه‌ای چوب؛ برای سوراخ‌های درشت در چوب

مته پروانه‌ای یک تیغهٔ پهن و تخت با نوک راهنما دارد و برای سوراخ‌های درشت در چوب ساخته شده است؛ جایی که مته مارپیچ هم‌قطرش سنگین و کند است. ست ۱۳ پارچهٔ بوش با کد 2608900336 از سری EXPERT SelfCut Speed است: قطرهای ۱۰ تا ۳۲ میلی‌متر، نوک رزوه‌دار که مته را خودش جلو می‌کشد و فشار دست را کم می‌کند، و ساق شش‌گوش یک‌چهارم اینچ که هم در سه‌نظام دریل و هم در پیچ‌گوشتی ضربه‌ای بسته می‌شود. بوش آن را برای چوب نرم و نئوپان معرفی می‌کند و کاربرد اصلی‌اش رد کردن کابل و لوله از قاب چوبی و بدنهٔ کابینت است. این مته برای فلز و بتن نیست.

جدول مقایسهٔ انواع مته

نوع مته	جنس کار	ساق / دستگاه لازم	نمونه در فروشگاه
HSS-G	آهن، آلومینیوم، مس، برنج	ساق گرد، هر دریل	HSS-G بوش ۶ میلی‌متر
HSS-Co کبالت	استیل و فولاد سخت	ساق گرد، هر دریل با دور پایین	HSS-Co بوش ۶ میلی‌متر
HSS PointTeQ	فلز، شروع دقیق بدون سنبه	ساق گرد، هر دریل	PointTeQ از ۳ تا ۱۰ میلی‌متر
CYL-3 بتن	بتن، سنگ، آجر	ساق گرد، دریل چکشی	CYL-3 با ابعاد ۶×۱۰۰
CYL-9 همه‌کاره	بتن، آجر، چوب، ورق فلزی، کاشی نرم	ساق گرد، دریل یا دریل چکشی	CYL-9 از ۵ تا ۹ میلی‌متر
EXPERT HEX-9 HardCeramic	کاشی و سرامیک سخت	ساق شش‌گوش، دریل در حالت دورانی یا پیچ‌گوشتی ضربه‌ای	ست ۳ عددی ۵، ۶ و ۸
SDS-plus چهارشیار (7X)	بتن و بتن مسلح	ساق ۱۰ میلی‌متری، بتن‌کن SDS-plus	ست EXPERT 7X، تکی ۸×۱۵۰×۲۱۵
SDS-max پنج‌شیار (8X)	سوراخ بزرگ و عمیق در بتن	ساق ۱۸ میلی‌متری، بتن‌کن SDS-max	8X با قطر ۳۲ و طول کل ۵۲۰ تا ۹۲۰
مته پروانه‌ای چوب	چوب نرم و نئوپان	ساق شش‌گوش، دریل یا پیچ‌گوشتی ضربه‌ای	ست ۱۳ پارچه ۱۰ تا ۳۲

کدام مته را بخرم؟

• جعبه‌ابزار خانه با یک دریل چکشی: یک ست مته فلز، دو سه مته CYL-9 همه‌کاره در قطر ۶ و ۸ و یک CYL-3 بتن. با این سه، رول‌پلاک، قفسه و تعمیرات معمولی پوشش داده می‌شود.
• کار روی استیل: مته کبالت HSS-Co در همان قطری که لازم دارید؛ ست کامل کبالت فقط وقتی ارزش دارد که استیل کار اصلی‌تان باشد.
• کاشی‌کار و نصاب حمام و آشپزخانه: ست EXPERT HEX-9 HardCeramic برای کاشی، و برای دیوار پشتش مته بتن. اگر پیچ‌گوشتی ضربه‌ای دارید، ساق شش‌گوش همان‌جا هم بسته می‌شود.
• برق‌کار و تأسیسات‌کار با بتن‌کن سبک: مته‌های SDS-plus سری 7X؛ بتن‌کن را برقی یا از میان بتن‌کن‌های شارژی انتخاب کنید و مطمئن شوید ابزارگیرش SDS-plus است.
• سوراخ عبور لوله در دیوار و سقف ضخیم: مته SDS-max سری 8X با طول مناسب ضخامت دیوار، روی بتن‌کن SDS-max. این مته روی دستگاه SDS-plus بسته نمی‌شود.

اگر هنوز دستگاه ندارید، اول دستگاه را انتخاب کنید و بعد مته را؛ راهنمای انتخاب دریل شارژی برای همین نوشته شده است. همهٔ خانواده‌های بالا در دستهٔ انواع مته جهان‌بان کنار هم آمده‌اند.

سوالات متداول

انواع مته کدام‌اند و هرکدام برای چه کاری است؟

مته فلز HSS برای آهن و آلومینیوم، مته کبالت برای استیل، مته بتن ساق گرد برای دریل چکشی، مته SDS برای بتن‌کن، مته سرامیک برای کاشی، مته همه‌کاره برای چند جنس پشت هم و مته پروانه‌ای برای سوراخ درشت در چوب.

مته همه کاره چیست و روی کاشی هم کار می‌کند؟

مته‌ای با نوک کاربید که هم در بتن و آجر و هم در چوب و ورق فلزی سوراخ می‌کند. روی کاشی نرم دیواری کار می‌کند، به شرط اینکه ضربهٔ دستگاه خاموش باشد. برای سرامیک و پرسلان سخت مته سرامیک‌بر مخصوص بگیرید.

مته sds را روی دریل معمولی می‌شود بست؟

نه. ساق SDS برای ابزارگیر بتن‌کن ساخته شده و سه‌نظام دریل آن را درست نمی‌گیرد. برعکسش ممکن است: بعضی بتن‌کن‌ها سه‌نظام قابل تعویض دارند که مته ساق گرد را هم می‌پذیرد.

فرق مته چهار شیار و پنج شیار چیست؟

چهارشیار همان SDS-plus با ساق ۱۰ میلی‌متری برای بتن‌کن‌های سبک است و پنج‌شیار همان SDS-max با ساق ۱۸ میلی‌متری برای بتن‌کن‌های سنگین. این دو جای هم بسته نمی‌شوند و انتخاب بین آن‌ها را دستگاهتان تعیین می‌کند.

برای سوراخ بتن مته بتن معمولی بخرم یا SDS؟

اگر دستگاهتان دریل چکشی است، مته بتن ساق گرد مثل CYL-3. اگر بتن‌کن دارید، مته SDS هم سریع‌تر است و هم در برخورد با میلگرد دوام بیشتری دارد.

مته را همیشه با دستگاه بخرید، نه جدا از آن. اگر مطمئن نیستید ابزارگیر دستگاهتان چیست، مدلش را بفرستید تا مته جورش را پیشنهاد کنیم.